تست سلامت هارد یکی از حیاتیترین اقدامات پیشگیرانه برای حفظ فایلها، اسناد کاری و خاطرات دیجیتال در رایانههای شخصی، لپتاپها و سرورها است. هارد دیسکهای مکانیکی (HDD) و حتی حافظههای حالت جامد قطعاتی با استهلاک تدریجی هستند و بر اساس آمارهای معتبر حوزه ذخیرهسازی، حدود ۳۰ درصد از درایوها قبل از اتمام دومین سال فعالیت دچار نقصهای اولیه یا خطاهای خواندن و نوشتن میشوند. با انجام منظم تست سلامت هارد و شناسایی زودهنگام علائم خرابی، میتوان پیش از وقوع فاجعه سوختن دیسک، نسبت به پشتیبانگیری کامل و تعویض قطعه اقدام کرد و مانع از تحمیل هزینههای سنگین ریکاوری شد.
اگر خطاها همزمان با خاموشی ناگهانی رخ میدهند، نحوه انتخاب پاور کامپیوتر مناسب را هم بخوانید. برای انتخاب دیسک جایگزین، از راهنمای خرید هارد SSD شروع کنید.
گزارش وضعیت SMART هارد. Source: Super User
چه زمانی بررسی سلامت هارد ضروری است؟
بررسی سلامت هارد در شرایطی مانند شنیدن صداهای غیرعادی نظیر تقتق، کلیک یا ویزویز از محفظه دیسک، کندی ناگهانی در باز شدن پوشهها، فریز شدن پیدرپی اکسپلورر ویندوز یا طولانی شدن فرآیند بوت سیستم باید در همان ساعات اولیه انجام شود. علاوه بر این، در هنگام خرید و فروش سیستمهای دستدوم یا درایوهای ذخیرهسازی کارکرده، ارزیابی وضعیت دیسک و استخراج گزارش تشخیصی مانع از پرداخت هزینه برای یک قطعه نیمهسوخته خواهد شد.
مفهوم SMART چیست؟
فناوری SMART که مخفف Self-Monitoring, Analysis and Reporting Technology است، سامانهای هوشمند تعبیهشده روی برد الکترونیکی دیسکهای ذخیرهسازی به شمار میرود که عملکرد مکانیکی و مغناطیسی قطعه را به شکل پیوسته رصد میکند. این سامانه با پایش فاکتورهایی چون تعداد سکتورهای آسیبدیده، سرعت چرخش صفحات، لرزش هد، حرارت و ساعت کارکرد، تغییرات تدریجی دیسک را ثبت مینماید تا هشدارهای پیشدستی صادر شوند. اگر در فکر ارتقای سیستم قدیمی خود هستید یا میخواهید دیسکهای مکانیکی را با حافظههای پرسرعت جایگزین کنید، مطالعه راهنمای خرید هارد SSD میتواند دید کاملی از انواع رابطها و فرمفکتورهای مدرن به شما ارائه دهد.
تفاوت مقدار خام و مقدار نرمال SMART
در جداول گزارش SMART با سه ستون اصلی روبرو میشوید: Current (مقدار فعلی)، Worst (بدترین مقدار ثبتشده) و Threshold (آستانه خطر). این اعداد معمولاً در بازه ۱۰۰ یا ۲۰۰ قرار دارند و با گذر زمان و افزایش خرابی کاهش مییابند؛ زمانی که عدد Current به کمتر از Threshold برسد، وضعیت دیسک به حالت اخطار تغییر میکند. در کنار این ارقام، ستون Raw Values یا همان مقادیر خام قرار دارد که مقدار واقعی شمارش خطاها (مثلاً تعداد دقیق سکتورهای سوخته) را به فرمت هگزادسیمال یا دهدهی نشان میدهد و تحلیل آن اطلاعات واقعیتری در اختیار متخصصان میگذارد.

استخراج دادههای SMART در ویندوز
سیستمعامل ویندوز برای بررسی اولیه نیازی به ابزارهای جانبی ندارد و با استفاده از دستورات خط فرمان (CMD) و بستر WMIC میتوان وضعیت سلامت دیسک را در چند ثانیه فراخوانی کرد. این شیوه برای ادمینهای شبکه و کاربرانی که به محیطهای سبک بدون نصب برنامه نیاز دارند گزینهای ایدهآل است.
کلیدهای Win + S را فشرده، عبارت cmd را جستوجو کرده و روی Command Prompt کلیک کنید.
دستور زیر را برای بررسی سریع سلامت تایپ کرده و Enter را بزنید:
DOS
wmic diskdrive get status
در صورتی که در ستون Status کلمه OK ثبت شده باشد، سنسورهای دیسک خطای حادی را گزارش نکردهاند؛ اما نمایش کلماتی مانند Bad، Caution یا Unknown نشاندهنده نقص جدی است.
برای استخراج نام مدل و شناسه سختافزاری درایوها میتوانید دستور زیر را اجرا کنید:
DOS
wmic diskdrive get model,status,InterfaceType
پیدا کردن دیسک درست پیش از خواندن گزارش
در سیستمهایی که همزمان چند هارد اینترنال و اکسترنال متصل هستند، تطبیق دقیق شناسه درایو ضروری است. با اجرای دستور diskpart و سپس نوشتن list disk در خط فرمان، شماره فیزیکی هر هارد (مانند Disk 0 یا Disk 1) و ظرفیت آن را مشاهده کنید تا مطمئن شوید گزارش استخراجشده به دیسک مد نظرتان تعلق دارد.

استفاده از CHKDSK برای بررسی سطح فیزیکی
دستور CHKDSK ابزار رسمی و بومی مایکروسافت برای بازرسی ساختار فایلسیستم و اسکن سطح فیزیکی صفحات هارد دیسک است. این ابزار با بررسی جدول فایلها، کلاسترهای خراب و سکتورهای معیوب را شناسایی کرده و در صورت امکان دادهها را به سکتورهای سالم جایگزین منتقل میسازد.
خط فرمان Command Prompt را با کلیک راست و زدن گزینه Run as administrator باز کنید.
برای اسکن ساده و بدون تعمیر، دستور chkdsk C: را بنویسید (به جای C نام درایو مورد نظر را قرار دهید).
برای رفع خطاهای ساختار فایلسیستم، از سوییچ تعمیر با دستور chkdsk C: /f استفاده کنید.
برای اسکن عمیق سطح دیسک، یافتن سکتورهای خراب و بازخوانی اطلاعات قابل نجات، دستور زیر را اجرا نمایید:
DOS
chkdsk C: /r
نکته مهم: اجرای سوئیچ /r در دیسکهای با ظرفیت بالا ممکن است از چند ساعت تا یک روز کامل زمان ببرد؛ هرگز در میان اجرای این پروسه سیستم را خاموش نکنید.
اسکن هارد دیسک در خط فرمان. Source: Avast
تفاوت خطای فایلسیستم با هشدار سختافزاری
خطاهای برطرفشده توسط پارامتر /f معمولاً ایرادات منطقی ناشی از قطع ناگهانی برق یا خاموش شدن غیراصولی سیستمعامل هستند که صدمهای به بدنه فیزیکی هارد وارد نمیکنند. اما سکتورهای معیوبی که توسط پارامتر /r ایزوله میشوند، حاکی از فرسایش فیزیکی سطح مغناطیسی پلاترها بوده و تکرار مداوم آنها نشاندهنده سقوط تدریجی سلامت هارد است.
نرمافزارهای گرافیکی – مقایسه 4 ابزار برتر
برای ارزیابی دقیقتر، خواندن متغیرهای خام SMART و مشاهده حرارت لحظهای، نرمافزارهای گرافیکی تشخیصی انتخابی ساده و کاربردی هستند. ابزارهای شناختهشدهای همچون CrystalDiskInfo، HDDScan، Hard Disk Sentinel و HD Tune هر یک امکانات ویژهای برای سطوح کاربری مختلف فراهم میکنند.
انتخاب ابزار متناسب با نوع دیسک
اگر به دنبال ابزاری سبک و بیدردسر هستید، CrystalDiskInfo بدون نیاز به پیکربندی پیچیده وضعیت هارد را با رنگهای آبی (سالم)، زرد (هشدار) و قرمز (بحرانی) مشخص میکند. اما برای سرورها یا سیستمهای کاری که پیوسته روشن هستند، برنامه Hard Disk Sentinel به دلیل داشتن قابلیت مانیتورینگ دائمی در پسزمینه و پیشبینی تاریخ احتمالی از کار افتادن دیسک، امنیتی پایدارتر ایجاد مینماید.

تشخیص علائم خرابی از خروجی SMART
در میان انبوه پارامترهای فنی موجود در جدول SMART، چند متغیر حیاتی وجود دارند که هرگونه تغییر در مقادیر خام آنها نشانهای مستقیم از استهلاک یا خرابی مکانیکی پلاتر و هد هارد دیسک است. نظارت بر این معیارها خطرات پنهان را آشکار میسازد.
Reallocated Sectors Count (شناسه 05): نشاندهنده تعداد سکتورهای معیوبی است که هارد آنها را از مدار خارج کرده و آدرس آنها را به فضای ذخیره رزرو منتقل ساخته است؛ هر عددی بزرگتر از صفر در مقدار خام (Raw) این پارامتر، زنگ خطری برای آغاز خرابی پلاتر است.
Current Pending Sector (شناسه C5 یا 197): نشاندهنده سکتورهای مشکوک و ناپایداری است که هنگام خواندن با خطا مواجه شدهاند و دیسک منتظر فرصتی برای بررسی مجدد یا جایگزینی آنها است.
Uncorrectable Sector Count (شناسه C6 یا 198): بیانگر تعداد سکتورهایی است که خطای آنها به صورت غیرقابل برگشت ثبت شده و امکان بازخوانی دادههای ذخیرهشده در آنها وجود ندارد.
Power-On Hours (شناسه 09): کل زمان روشن بودن دیسک بر حسب ساعت را نشان میدهد که برای محاسبه سن کارکرد هارد مفید است.
Temperature (شناسه C2 یا 194): دمای کاری حسگرهای داخلی را نمایش میدهد؛ دمای استاندارد برای هارد دیسکها بین ۳۰ تا ۴۵ درجه سانتیگراد است و عبور از مرز ۵۵ درجه به ساختار قطعات آسیب میزند.
تفسیر سکتورهای ناپایدار و جابهجاشده
اگر در خروجی نرمافزار، پارامتر Reallocated Sectors Count بین ۱ تا ۱۰ باشد، باید بلافاصله از اطلاعات حیاتی نسخه پشتیبان تهیه کرد و هارد را تحت پایش روزانه قرار داد. در صورتی که این عدد با شیب صعودی افزایش یابد یا همزمان مقدار Current Pending Sector عددی غیر از صفر را نشان دهد، فرسایش مغناطیسی صفحات آغاز شده و هارد دیسک دیگر قابل اعتماد نیست و باید در اولین فرصت از چرخه کاری کنار گذاشته شود.
نکات پیشگیری و نگهداری هارد
هارد دیسکهای مکانیکی قطعاتی بسیار حساس در برابر شوک، نوسانات الکتریکی و دمای بالا هستند؛ رعایت اصول نگهداری، عمر مفید و زمان کارکرد (Power-On Hours) این تجهیزات را به شکل چشمگیری افزایش میدهد:
جلوگیری از ضربه و تکان هنگام کار: هرگز لپتاپ یا هارد اکسترنال را در حالتی که صفحات در حال چرخش و خواندن داده هستند جابهجا نکنید؛ برخورد هد با پلاتر اصلیترین علت ایجاد بدسکتور فیزیکی است.
مهار دمای کاری دیسک: از گردش هوای مناسب در کیس و تمیز بودن منافذ فن لپتاپ اطمینان حاصل کنید تا دمای هارد از ۴۵ درجه فراتر نرود.
استفاده از منبع تغذیه استاندارد: نوسانات ولتاژ در پاورهای ضعیف یا قطع ناگهانی برق به برد الکترونیکی (PCB) هارد آسیب میزند؛ استفاده از محافظ برق یا UPS راهکاری ضروری برای سیستمهای اداری است.
جداسازی اصولی هارد اکسترنال: درایوهای اکسترنال را همواره با استفاده از گزینه Safely Remove Hardware از درگاه سیستم جدا کنید تا جریان نوشتن ناقص نماند.
اولویت پشتیبانگیری هنگام مشاهده هشدار
به محض مشاهده اولین هشدار زرد رنگ در وضعیت SMART یا ظاهر شدن خطاهای مکرر در دستور CHKDSK، انجام هرگونه آزمون سنگین بنچمارک یا یکپارچهسازی دیسک (Defrag) را متوقف کنید. در این شرایط، اولویت مطلق انتقال دادههای غیرقابل جایگزین به یک فضای ابری، هارد اکسترنال نو یا حافظه فلش است؛ زیرا وارد آوردن بار پردازشی سنگین به یک هارد آسیبدیده میتواند به سوختن قطعی موتور یا هد منجر شود.
جمعبندی و نتیجهگیری
تست سلامت هارد با بهرهگیری از دادههای دقیق سامانه SMART و ابزارهای استاندارد مانند CHKDSK یا برنامههای گرافیکی نظیر CrystalDiskInfo، بهترین استراتژی برای پیشگیری از حذف غیرمنتظره دادهها است. پایش پارامترهایی چون سکتورهای جابهجاشده، خطاهای تصحیحنشده و دمای کارکرد به شما اجازه میدهد ماهها پیش از زمینگیر شدن دیسک، زمان بازنشستگی آن را تعیین کنید.
اگر در تحلیل دادههای SMART هارد خود با خطاهای پیچیده مواجه شدهاید، دیسک شما صداهای نامتعارف تولید میکند یا نیازمند ریکاوری اطلاعات حیاتی و انتخاب تجهیزات ذخیرهسازی مطمئن هستید، همین حالا با کارشناسان فروشگاه اترامارت تماس بگیرید تا از مشاوره رایگان و تخصصی تیم فنی ما بهرهمند شوید.
پیش از تعویض دیسک، نوع درگاه برد را بررسی کنید. صفحه قیمت مادربورد ایسوس برای مقایسه مدلها مفید است. اگر چند قطعه همزمان به تعویض نیاز دارند، هزینه تعمیر را با گزینههای خرید اقساطی کیس اسمبل شده یا خرید کامپیوتر گیمینگ اسمبل شده مقایسه کنید.
پرسشهای متداول (FAQ)
چگونه سلامت هارد را تست کنیم؟
سلامت هارد را میتوان با ابزارهای داخلی سیستمعامل ویندوز مانند دستور chkdsk و دستورات خط فرمان wmic، یا با نصب نرمافزارهای تخصصی نظیر CrystalDiskInfo بررسی کرد تا خطاهای فیزیکی و مقادیر SMART ارزیابی شوند.
بهترین برنامه برای تست سلامت هارد چیست؟
برای استفادههای عمومی و سریع خانگی، نرمافزار CrystalDiskInfo به دلیل رایگان بودن و رابط کاربری ساده بهترین گزینه است؛ اما برای مانیتورینگ زنده، تستهای تنش و نظارت بر هارد سرورها، نرمافزار Hard Disk Sentinel گزینهای جامعتر و دقیقتر محسوب میشود.
نرمافزار CrystalDiskInfo را از کجا دانلود کنم؟
نسخه رسمی، استاندارد و بدون بدافزار این برنامه را میتوانید مستقیماً از وبسایت توسعهدهنده به آدرس crystalmark.info دانلود نمایید.
نرمافزار Hard Disk Sentinel را از کجا دانلود کنم؟
نسخههای آزمایشی، رایگان و حرفهای این ابزار تشخیصی از طریق درگاه وبسایت رسمی شرکت سازنده به نشانی hdsentinel.com در دسترس کاربران قرار دارد.
SMART چه پارامترهایی را نشان میدهد؟
مهمترین شاخصهای ثبتشده توسط این سامانه شامل Reallocated Sectors Count (سکتورهای بازتخصیصیافته)، Current Pending Sector (سکتورهای معلق)، Uncorrectable Sector Count (سکتورهای غیرقابل تصحیح)، Power-On Hours (ساعات کل کارکرد) و Temperature (دمای لحظهای) هستند.
اگر SMART هشدار داد چه کار کنم؟
بلافاصله استفاده سنگین از هارد را متوقف کرده و از تمام اطلاعات حیاتی نسخه پشتیبان تهیه کنید؛ سپس دیسک را با ابزارهایی نظیر CHKDSK و HDDScan ارزیابی نمایید و در صورت پایداری خطاهای سختافزاری، هارد دیسک را با یک قطعه جدید جایگزین کنید.
امتیاز و دیدگاه کاربران
۰
از
۵0 نفر امتیاز دادهاند
قدرت
3.5
دیدگاه خود را درباره این مطلب بیان نمایید
مرتب سازی دیدگاه ها براساس:
جدیدترین دیدگاه ها
مفید ترین دیدگاه ها
دیدگاه خریداران
آیا این دیدگاه برایتان مفید بود؟
5
5